Áfengisvarnir

Áfengi er löglegur vímugjafi en þó engin venjuleg neysluvara. Þótt áfengi sé oftast notað í tengslum við skemmtanir er það í raun róandi vímuefni og hefur því sljóvgandi áhrif á notandann. Líkamleg áhrif neyslu þess geta verið mjög skaðleg en skaðsemin fer eftir neyslumynstri og magni áfengis sem neytt er.

Áætlað er að árlega látist um 195.000 íbúar innan Evrópusambandsins af völdum áfengis. Í sömu skýrslu kemur fram að um 5% karlmanna og 2% kvenna, sem neyta áfengis í 15 löndum Evrópusambandsins, segjast hafa fundið fyrir neikvæðum áhrifum neyslu sinnar á starf eða nám. Jafnframt kemur fram að töpuð framleiðni vegna áfengisneyslu kosti 9-19 milljarða evra og atvinnuleysi vegna áfengisneyslu kosti 6-23 milljarða evra. Í könnun, sem gerð var á Íslandi árið 2004, sögðust 11,3% karla og 3,2% kvenna hafa verið ölvuð við störf.

Í skýrslu, sem unnin er af Institute of Alcohol Studies (IAS), kemur fram að áætlað er að á heimsvísu séu 3-5% vinnuafls háð áfengi og allt að 25% drekki það mikið áfengi að hætta sé á að neyslan þróist í áfengissýki. Þar kemur einnig fram að  áfengi hafi aðallega þrenns konar áhrif á frammistöðu starfsfólks.
• Sé áfengis neytt á vinnutíma hefur það áhrif á framleiðni og öryggi á vinnustað. Meiri líkur eru á mistökum, röngum ákvörðunum og slysum.
• Fráhvarfseinkenni og timburmenn hafa áhrif á mætingu og framleiðni.
• Langvarandi mikil áfengisneysla getur leitt til umfangsmikilla félagslegra, sálfræðilegra og heilsufarslegra vandamála, s.s. áfengissýki, þunglyndis, slysa og fjarveru frá vinnu.

Íslenskar rannsóknir styðja þessar niðurstöður auk þess sem fram kemur að lítil frávik frá hófneyslu starfsmanna tengjast vinnuslysum og sálfélagslegum vandamálum á vinnustað. Stefna í áfengis- og vímuefnamálum ætti að vera hluti af heilsueflingarstefnu allra vinnustaða. Mikilvægt er að stefnan sé mótuð í samvinnu við starfsmenn þannig að þeir finni fyrir ábyrgð á stefnunni og fari eftir henni.            

Aðferðir við að móta áfengisstefnu
Áður en stefna í áfengis- og vímuefnamálum er mörkuð þarf að skoða hvernig þessum málum er háttað á vinnustaðnum. Gott getur verið að meta vinnustaðarandann, bæði á vinnutíma og utan hans, og hvaða atriði í vinnunni hafa áhrif á áfengisneyslu. Benda má á spurningalista eða próf sem fólk getur notað til að meta eigin áfengisneyslu. Dæmi um slíka lista eru AUDIT, CAGE og SMAST sem m.a. eru á heimasíðu SÁÁ, www.saa.is. Rétt er að hafa í huga að viðmiðunarmörk þessara matslista beinast að því að finna áfengissýki og meta hvort nauðsynlegt er að fara í meðferð í heilbrigðiskerfinu en rannsóknir hafa sýnt að í vinnuverndarstarfi er rétt að nota mun lægri viðmið.

Hægt er að skipta stefnu í áfengis- og vímuefnamálum í tvennt, almenna stefnu sem snýr að vinnustaðnum í heild (á vinnutíma og utan) og sértæka stefnu sem snýr að þeim sem hugsanlega eiga við vandamál að stríða. Hafa ber í huga að starfsemi vinnustaða er ólík og stefnan þarf því að vera í samræmi við gerð og stærð vinnustaðarins.

Almenn stefna
Mikilvægt er að skoðað sé hvaða viðhorf og andrúmsloft á að skapa í sambandi við áfengi. Hér eru gagnleg atriði til skoðunar við mótun slíkrar stefnu:

• Hvort og þá hvenær er í lagi að neyta áfengis í tengslum við vinnu, t.d. hvort vinnustaðurinn býður upp á áfengi í óvissu- og vinnuferðum.
• Hvort boðið er áfengi á vinnutengdum fundum, s.s. vinnutengdum kvöldverðum.
• Hvort vinnustaðurinn viðurkennir veðmálsklúbba með áfengi í verðlaun.
• Hvort starfsmenn fá áfengi að gjöf frá vinnustaðnum.
• Koma ætti fram að boðið sé upp á óáfenga drykki á samkomum til jafns við áfenga drykki (ef áfengi er í boði) og að ekki sé boðið áfengi á fjölskyldusamkomum.
• Gott er að benda starfsfólki á upplýsingar um skaðsemi áfengis og vímuefna og tæki til að meta neysluna.

Stefna varðandi sértæk tilvik
• Veita þarf starfsfólki upplýsingar um hvar hægt er að fá aðstoð ef vandamál vegna neyslu eru til staðar, t.d. hjá SÁÁ, geðdeild Landspítala, heimilislæknum og öðrum sérfræðingum.
• Tryggja þarf starfsmönnum aðstoð – sé þess óskað.
• Koma ætti fram hvort atvinnurekandi greiðir fyrir meðferð og þá hversu oft.
• Gera þarf starfsmanni kleift að snúa aftur til vinnu að lokinni meðferð og styðja hann í endurkomunni.
• Koma þarf fram að trúnaður sé tryggður – sé þess óskað.

Mikilvæg atriði við mótun áfengisstefnu:
• að stefnan sé skrifleg og sýnileg
• að reglur, sem gilda um neyslu áfengis og ólöglegra vímuefna á vinnustað, séu skýrar og fram komi hvaða afleiðingar það hefur að brjóta þær
• að stefnan taki tillit til þess að afstaða starfsmanna til notkunar áfengis er mismunandi
• að heilsufar starfsmanna er misjafnt
• að stefnan sé á auðskiljanlegu máli og ekki of flókin
• að stefnan sé endurskoðuð reglulega og kynnt nýjum starfsmönnum.